W środę w Moskwie Władimir Putin poprowadzi posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Zbiorowego ODKB, czyli zdominowanego przez Rosję bloku wojskowego państw poradzieckich. Uwaga będzie skupiona na Armenii, która od lutego 2024 roku zamroziła swój udział w organizacji. Spotkanie pokazuje, jak bardzo słabnie rosyjska kontrola nad dawnymi sojusznikami.
Armenia: członkostwo tylko na papierze
Formalnie Armenia wciąż należy do ODKB, ale w praktyce nie uczestniczy w jej pracach. Rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow przyznał, że Erywań „de facto” nie bierze udziału w działaniach organizacji, a dalsze losy sprawy zależą od rozmów wewnątrz bloku. Premier Nikol Paszinian powiedział 5 listopada, że „zainteresowanie Armenii ODKB już się wyczerpało”.
Powód to wojna o Górski Karabach z 2020 roku. Armenia przegrała ją z Azerbejdżanem, a statut ODKB przewiduje pomoc wojskową dla członków. Mimo to ani Rosja, ani Białoruś, Kazachstan, Kirgistan czy Tadżykistan nie wysłały żołnierzy. Rosja utrzymuje przy tym w Armenii dwie bazy wojskowe z tysiącami żołnierzy i pograniczników. Azerbejdżan, który wystąpił z ODKB w 1999 roku, walczył m.in. rosyjską bronią kupioną za miliardy dolarów. Wspierały go też tureckie i izraelskie drony.
Paszinian rządzi od 2018 roku, po masowych protestach przeciw prorosyjskim władzom, a Armenia stara się o członkostwo w Unii Europejskiej. Według Galiyi Ibragimovej, analityczki zajmującej się Azją Środkową, pozbawienie Armenii praw głosu byłoby „pokazowym biczowaniem”. Pozostałe kraje, bardziej zależne od Moskwy, najpewniej będą milczeć.
Sojusznicy szukają innych partnerów
Wojna w Ukrainie dodatkowo osłabiła wizerunek ODKB, bo żaden z członków nie poparł Rosji militarnie. Jeszcze w styczniu 2022 roku organizacja pokazała siłę, wysyłając tysiące żołnierzy sił pokojowych do kazachskich miast po masowych protestach. Dziś, według Ibragimovej, doniesienia o rosyjskich porażkach na froncie rozwiały mit potęgi Moskwy. Alisher Ilkhamov z londyńskiego ośrodka Central Asia Due Diligence zwraca uwagę, że Rosja jest zajęta wojną, osłabiona sankcjami i atakami na infrastrukturę gospodarczą, a do tego grozi jej recesja.
Państwa regionu budują więc inne układy:
- Organizacja Państw Tureckich pod przewodem Turcji, do której należą Azerbejdżan i trzy kraje Azji Środkowej;
- wrześniowe ćwiczenia elitarnych oddziałów Uzbekistanu, Azerbejdżanu i Turcji w Górskim Karabachu oraz nad Morzem Kaspijskim;
- październikowe manewry Azerbejdżanu, Uzbekistanu, Kazachstanu, Kirgistanu i Tadżykistanu.
Moskwa nie przekonała też Uzbekistanu, największej gospodarki regionu, by wrócił do ODKB. Taszkent wychodził z bloku w 1999 roku, wrócił w 2006 i zawiesił członkostwo w 2012 roku. Prezydent Szawkat Mirziyoyev balansuje: jeździ na moskiewską paradę 9 maja i wysyła wojsko na wspólne ćwiczenia z Rosją, ale przyjmuje też zachodnich gości, w połowie października sekretarza stanu USA Marco Rubio. Ilkhamov uważa, że Rosja na razie ogranicza się do słownych wyrazów niezadowolenia.
Afganistan jedynym realnym tematem
Zdaniem Rusłana Sulejmanowa z ośrodka New Eurasian Strategies Centre jedyną naprawdę praktyczną sprawą na agendzie jest sytuacja w Afganistanie. Rosyjscy urzędnicy ostrzegali w tym roku, że działa tam nawet 23 tys. bojowników z ponad 20 grup. Szczególnie groźna jest afgańska filia Państwa Islamskiego (ISKP), która werbuje młodych ludzi z Azji Środkowej, zwłaszcza z Tadżykistanu. Grupa przyznała się do ataku na salę koncertową pod Moskwą w 2024 roku, w którym zginęło ponad 140 osób. W tym roku państwa ODKB wzmocniły ochronę granicy afgańsko-tadżyckiej, długiej na 1344 km.
Co to oznacza dla Polski i UE
Polska nie należy do żadnego z tych układów i spór wewnątrz ODKB nie dotyczy nas bezpośrednio. Ma jednak znaczenie jako sygnał: Rosja, zaangażowana w wojnę z Ukrainą, ma coraz mniej narzędzi, by utrzymać wpływy na obszarze byłego ZSRR. Dla Unii istotne może być zwłaszcza dążenie Armenii do integracji europejskiej, bo to kwestia polityki wobec Kaukazu Południowego. Warto jednak zachować ostrożność. Rosja wciąż ma w regionie bazy, powiązania gospodarcze i duży wpływ, więc jej wycofanie się z roli lidera nie jest przesądzone.
Źródło: Al Jazeera – „Moscow summit tests Russia’s waning grip on former Soviet allies”
